Ngày xưa, ở làng Năm Mẫu (Bắc Kạn), mỗi năm đều tổ chức lễ cúng Phật lớn gọi là lễ Vô Giá. Một năm, có bà lão bị bệnh cùi, quần áo rách rưới đến dự lễ nhưng bị dân làng xua đuổi vì sợ lây bệnh. Chỉ có hai mẹ con nhà góa phụ nghèo động lòng thương, mời bà vào ăn uống và cho ngủ nhờ trong vựa thóc.
Nửa đêm, hai mẹ con tỉnh giấc nghe tiếng động lớn, mở cửa thì thấy trong vựa thóc có một con rắn lớn đang uốn mình như sấm động. Sáng hôm sau, bà lão bất ngờ xuất hiện và tiết lộ rằng mình chính là một vị thần linh hóa thân để thử lòng người và chỉ có hai mẹ con là những người duy nhất thể hiện lòng tốt và sự nhân hậu. Vì thế, bà báo trước sắp có tai họa và dặn nếu thấy nước đổ về thì hãy chạy lên núi cao lánh nạn.
Hôm sau, khi dân làng đang dự lễ, nước bất ngờ đổ về như thác lũ, nhấn chìm cả làng. Tất cả đều chết, chỉ hai mẹ con chạy lên núi nên sống sót. Sau đó, vùng bị ngập hóa thành ba hồ lớn nối liền nhau, gọi là Hồ Ba Bể. Còn nơi hai mẹ con sống trở thành làng Năm Mẫu ngày nay.
Giá trị nhân văn của truyện:
Truyện đề cao lòng nhân ái, dạy con người phải biết yêu thương, giúp đỡ người nghèo khổ. Đồng thời, nó cũng phê phán sự vô tâm, ích kỷ và cảnh báo rằng sự vô tình với người khác có thể dẫn đến hậu quả đau lòng.